چین چگونه با ظرفیت صنعتی عظیم، غرب را در تولید زیردریایی پشت سر گذاشت؟ مقایسه با انگلستان

چگونه چین از غرب در تولید زیردریایی پیشی گرفت؟

این‌ها عباراتی هستند که اعضای ارشد اکوسیستم دفاع زیرسطحی بریتانیا برای توضیح این پرسش به کار می‌برند که چگونه چین توانسته است در تولید زیردریایی‌ها از کشورهای غربی سبقت بگیرد.

در سال‌های اخیر، پایه صنعتی چین به‌طور چشمگیری ظرفیت تولیدی غرب را پشت سر گذاشته است؛ به‌طوری که تنها در یک سال گذشته، چهار زیردریایی تحویل داده است. چنین نرخی برای اروپا و ایالات متحده بیشتر به رؤیا شباهت دارد. ایالات متحده برای تولید دو زیردریایی هسته‌ای در بازه ۱۲ماهه با چالش جدی مواجه است و بریتانیا و فرانسه حتی از این هم عقب‌تر هستند.

برنامه‌ریزی بلندمدت؛ مزیت راهبردی چین

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ وزارت دفاع ایالات متحده (که بعدها با عنوان Department of War بازبرند شد)، چین برنامه‌ریزی کرده است تا تا سال ۲۰۳۵ ناوگان زیردریایی خود را به ۸۰ فروند افزایش دهد؛ هم‌زمان نیز زیردریایی‌های قدیمی‌تر و کم‌توان‌تر را از رده خارج کند.

در همین راستا، Fred Thomas، نماینده پارلمان بریتانیا از حزب کارگر و نماینده حوزه پلیموث مور ویو، در جلسه کمیته دفاع پارلمان در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که ارزیابی‌ها نشان می‌دهد چین به دنبال تحویل ۸۰ زیردریایی در یک دهه آینده است؛ هرچند بخش عمده‌ای از آن‌ها همچنان از نوع متعارف (غیرهسته‌ای) خواهند بود.

او خطاب به هیئتی متشکل از مدیران ارشد شرکت‌های BAE Systems، Babcock International و Rolls-Royce تصریح کرد که دشمنان بریتانیا در حال ساخت زیردریایی‌ها با سرعتی به‌مراتب بالاتر از توان فعلی غرب هستند و پرسید:
«چه چیزی باعث شده آن‌ها بتوانند این‌قدر سریع زیردریایی بسازند؟»

مقیاس و جاه‌طلبی صنعتی

Steve Timms، مدیرعامل بخش زیردریایی شرکت BAE Systems، در پاسخ تأکید کرد که چین برخلاف بریتانیا، در سال‌های اخیر «مقید به محدودیت‌های تاریخی» نبوده است؛ اشاره‌ای ضمنی به از دست رفتن نزدیک به کامل مهارت‌های ساخت زیردریایی هسته‌ای در بریتانیا پیش از آغاز پروژه زیردریایی‌های کلاس Astute.

به گفته او:

«بخش بزرگی از این موفقیت، به باور و اشتیاق بازمی‌گردد.»

در ادامه، Harry Holt، مدیرعامل بخش هسته‌ای شرکت Babcock International، «مقیاس» و «جاه‌طلبی» را موتورهای اصلی موفقیت صنعتی چین دانست.

Steve Carlier، رئیس بخش زیردریایی‌های رولزرویس نیز بر اهمیت تعهد به یک برنامه بلندمدت پایدار تأکید کرد و گفت:

«این دقیقاً با نحوه اداره اقتصاد چین هم‌خوان است؛ آن‌ها یک برنامه بلندمدت تعیین می‌کنند و به آن پایبند می‌مانند.»

مزیت کمی چین؛ «بزرگ‌تر یعنی بهتر»

طبق تحلیل مؤسسه GlobalData در سال ۲۰۲۴، هزینه‌های دفاعی چین در حال بازتعریف امنیت جهانی است و پکن به‌دنبال ایجاد نظمی چندقطبی برای متوازن‌سازی سلطه پیشین ایالات متحده است. از نظر تعداد، نیروی دریایی ارتش آزادی‌بخش خلق چین (PLAN) اکنون بزرگ‌ترین نیروی دریایی جهان به شمار می‌رود.

دفتر اطلاعات نیروی دریایی آمریکا (ONI) پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۳۰ چین بیش از ۴۰۰ ناو رزمی در اختیار خواهد داشت؛ برتری کمی آشکاری نسبت به آمریکا، در حالی که شکاف کیفی نیز با سرعت در حال کاهش است. بسیاری از شناورهای جدید PLAN از نظر توانمندی، قابل مقایسه با همتایان آمریکایی خود ارزیابی می‌شوند.

سرمایه‌گذاری سنگین در زیردریایی‌های هسته‌ای

برآوردها نشان می‌دهد هزینه چین برای زیردریایی‌های تهاجمی هسته‌ای (SSN) و بالستیک هسته‌ای (SSBN) تا سال ۲۰۳۴ بیش از ۳۶ میلیارد دلار خواهد بود. هزینه سالانه این بخش در سال ۲۰۳۴ به بیش از ۴٫۳ میلیارد دلار می‌رسد؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۲٫۶ میلیارد دلار بوده است.

چین اگرچه سابقه‌ای طولانی در بهره‌برداری از زیردریایی‌های دیزل-الکتریک دارد، اما از ابتدای هزاره جدید به‌طور جدی به سمت توسعه پیشرانش هسته‌ای حرکت کرده است. ورود زیردریایی‌های Type-093 و نسخه‌های ارتقایافته Type-093A، و سپس زیردریایی‌های بالستیک Type-094 و Type-094A، نشان‌دهنده این گذار راهبردی است.

در حال حاضر نیز چین روی کلاس جدید Type-096 کار می‌کند؛ دو فروند از این زیردریایی‌ها در دست ساخت هستند و تعداد بیشتری نیز احتمالاً در برنامه قرار دارند. همچنین طراحی Type-095 SSN در دست توسعه است و کارخانه کشتی‌سازی Bohai به‌عنوان گزینه اصلی تولید مطرح می‌شود.

ONI پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۳۰، ناوگان PLAN شامل ۱۳ زیردریایی تهاجمی هسته‌ای و تا ۸ زیردریایی بالستیک هسته‌ای خواهد بود؛ هرچند توسعه فعلی زیرساخت‌های کشتی‌سازی می‌تواند این اعداد را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

مقایسه با بریتانیا؛ شکاف ظرفیت

بریتانیا، به‌عنوان یکی از اضلاع اتحاد AUKUS در کنار آمریکا و استرالیا، اعلام کرده است که قصد دارد تا ۱۲ فروند زیردریایی هسته‌ای AUKUS SSN تولید کند. با این حال، برنامه ساخت یک زیردریایی هر ۱۸ ماه بیش از آن‌که واقع‌بینانه باشد، خوش‌بینانه تلقی می‌شود.

به‌طور میانگین، ساخت یک زیردریایی کلاس Astute بیش از ۱۲۸ ماه (بیش از ۱۰ سال) زمان می‌برد. از این رو، تصور ساخت یک زیردریایی هسته‌ای در کمتر از دو سال، در بهترین حالت بسیار جاه‌طلبانه و در بدترین حالت غیرواقعی است.

ظرفیت کارخانه زیردریایی‌سازی BAE Systems در Barrow-in-Furness نیز به‌شدت تحت فشار است؛ در حال حاضر چهار زیردریایی به‌طور هم‌زمان در حال ساخت هستند که شامل سه فروند از کلاس Dreadnought و آخرین زیردریایی کلاس Astute می‌شود.

گلوگاه تولید زیردریایی در بریتانیا؛ محدودیت فیزیکی و زمانی

Devonshire Dock Hall؛ قلب زیردریایی‌سازی بریتانیا

این سازه با طول تقریبی ۲۶۰ متر، عرض ۵۸ متر و ارتفاع ۵۱ متر، یکی از بزرگ‌ترین تأسیسات سرپوشیده کشتی‌سازی نظامی در اروپا است.

برای درک محدودیت فیزیکی این سالن، کافی است بدانیم مجموع طول یک زیردریایی تهاجمی کلاس Astute (حدود ۹۷ متر) و زیردریایی بالستیک آینده کلاس Dreadnought (حدود ۱۵۳ متر) به ۲۵۰ متر می‌رسد؛ عددی که تنها اندکی کمتر از طول کلی DDH است.
به‌همین دلیل، امکان ساخت هم‌زمان تعداد زیادی زیردریایی در این سالن به‌شدت محدود است.

واقعیت زمانی برنامه AUKUS در بریتانیا

با فرض ادامه روند فعلی ساخت زیردریایی‌های کلاس Astute و فاصله زمانی موجود میان تحویل هر شناور، برآوردها نشان می‌دهد که ناوگان ۱۲ فروندی زیردریایی‌های SSN AUKUS، در خوش‌بینانه‌ترین حالت، تا مارس ۲۰۶۸ آماده خواهد شد؛ آن هم در صورتی که ساخت این کلاس از سال ۲۰۲۹ آغاز شود تا جایگزین HMS Astute در دهه ۲۰۴۰ شود.

به بیان ساده‌تر، با سرعت فعلی تولید در Barrow-in-Furness، ساخت کامل ناوگان آینده زیردریایی هسته‌ای نیروی دریایی سلطنتی بیش از ۳۹ سال زمان خواهد برد.

بدون توسعه سالن DDH یا گسترش زیرساخت‌های BAE Systems در Barrow، بخش عمده‌ای از آینده این برنامه به تکمیل زیردریایی‌های بالستیک کلاس Dreadnought وابسته است؛ پروژه‌ای که انتظار می‌رود حدود ۱۵ سال به طول انجامد. ساخت نخستین شناور این کلاس از سال ۲۰۱۶ آغاز شده و ورود آن به خدمت در اوایل دهه ۲۰۳۰ پیش‌بینی می‌شود.

تداخل زمانی Dreadnought و SSN AUKUS

فاصله زمانی میان آغاز ساخت نخستین زیردریایی Dreadnought و دومین شناور این کلاس ۲ سال و ۱۱ ماه بوده است. این فاصله برای سومین شناور به ۳ سال و ۵ ماه افزایش یافته است. بر همین اساس، انتظار می‌رود چهارمین زیردریایی این کلاس در اواخر ۲۰۲۵ یا اوایل ۲۰۲۶ وارد مرحله ساخت شود.

این موضوع به‌روشنی نشان می‌دهد که برنامه Dreadnought همچنان در جریان خواهد بود، زمانی که نخستین زیردریایی‌های کلاس SSN AUKUS وارد خط تولید می‌شوند؛ تداخلی که فشار مضاعفی بر ظرفیت صنعتی محدود بریتانیا وارد می‌کند.

AUKUS؛ فقط زیردریایی نیست، یک اکوسیستم است

در جلسه کمیته دفاع پارلمان بریتانیا، نمایندگان صنعت بارها تأکید کردند که موفقیت ابتکار AUKUS منوط به شروع به‌موقع و جلوگیری از تأخیرهای زنجیره‌ای در کل برنامه است.

با توجه به این‌که یک کلاس مشترک قرار است هم‌زمان جایگزین:

• زیردریایی‌های کلاس Astute بریتانیا

• و زیردریایی‌های موقت کلاس Virginia مورد انتظار استرالیا از آمریکا

شود، تحقق این هدف به هیچ وجه قطعی نیست.

به گفته مدیران صنعت، چالش AUKUS صرفاً تحویل پلتفرم‌های جدید نیست، بلکه ایجاد یک اکوسیستم کامل پشتیبانی، نگه‌داری و بهره‌برداری برای زیردریایی‌های هسته‌ای آینده است؛ به‌ویژه برای استرالیا که باید از سال ۲۰۲۷ آماده میزبانی و پشتیبانی از زیردریایی‌های هسته‌ای آمریکا و بریتانیا در پایگاه دریایی HMAS Stirling باشد.

ریسک‌های تصمیم‌گیری و بودجه

شرکت Rolls-Royce که شش مجموعه راکتور هسته‌ای زیردریایی را در زنجیره تأمین خود دارد (چهار مورد از آن‌ها در سایت Raynesway)، هشدار داده است که هر مرحله از فرآیند نوسازی هسته‌ای بریتانیا باید دقیقاً در زمان مقرر آغاز شود.

به گفته مدیران این شرکت، صنعت زیردریایی‌سازی:

«تحمل تغییرات مکرر در سرعت و ریتم تصمیم‌گیری را ندارد.»

در عین حال، بودجه پاییزه دولت بریتانیا که انتظار می‌رود شامل کاهش قابل توجه هزینه‌های عمومی باشد، به‌عنوان یک ریسک جدی برای اهداف AUKUS و زمان‌بندی کوتاه‌مدت آن مطرح شده است؛ عاملی که می‌تواند شکاف میان توان صنعتی چین و غرب را بیش از پیش عمیق‌تر کند.

منصور فیاضی

محقق و پژوهشگر
کارشناس ارشد مهندسی مواد و متالورژی